Definisyon Non

Yon non se yon pati nan diskou a ki idantifye yon moun, yon plas, yon bagay, oubyen yon ide. Nan lang kreyòl, non yo ka reprezante bagay ki vizib (dlo, kay) oubyen envizib (lès, espwa), konkrè (liv, machin) oubyen abstrè (zanmitay, kouraj). Si ou ka mete yon atik devan yon mo (yon, la, a, an, nan), se yon bon chans li se yon non.

Egzanp:

• yon kay (a house)
• lalin (the moon)
• zanmitay (friendship)
• kouraj (courage)

Jan Non Yo

An kreyòl, pa gen jan gramatikal (maskilen/feminen) tankou an fransè. Men, gen kèk non ki gen fòm diferan pou gason ak fi, tankou:

Anpil non ki designe moun kapab sèvi pou gason ak fi san chanje fòm, tankou: doktè, pwofesè, zanmi, elèv.

Tip Non

Gen kat tip prensipal non an kreyòl:

Nonb Non Yo

Non yo kapab sengilye oubyen pliryèl. An kreyòl, pa gen chanjman nan fòm non an pou montre pliryèl; se atik "yo" ki montre sa.

Egzanp:

• Mwen gen yon kay. (I have a house.)
• Mwen gen kay yo. (I have the houses.)
• Li achte yon liv. (He bought a book.)
• Li achte liv yo. (He bought the books.)

Fòmasyon Non

Non yo kapab fòme lè nou ajoute sifiks oubyen lè nou konvèti lòt pati nan diskou a (vèb, adjektif) an non.

Fraz ak Non

Yon fraz non se yon ansanm mo ki fonksyone tankou yon non nan yon fraz. Li kapab genyen:

• Yon detèminan (atik, pwonon posesif, nonm): la, sa a, mwen, li, yo
• Yon oubyen plizyè adjektif: bel, gwo, jèn
• Yon non prensipal
• Yon oubyen plizyè modifikatè (prepozisyon, fraz adjektif, fraz relativ): ki nan kay la, ki te vini yè

Egzanp:

• yon bel gwo kay ki nan vil la
• liv sa a ki te nan kabann an
• gason yo ki ap jwe balon nan

Posede

Pou montre posedè, nou mete non posedè a devan non ki posede a, san okenn chanjman:

• kay papa mwen (my father's house)
• liv fi Marie (Marie's daughter's book)
• machin frè mwen (my brother's car)

Si non posedè a gen yon atik, li rete nan plas li:

• kay gason an (the boy's house)
• liv fi a (the girl's book)

Non Konpoze

Non konpoze se non ki fòme ak plizyè mo ansanm:

• machin lave (washing machine)
• kay kokiy (cookie house)
• tanbou tanbou (drum set)

Non ki Sòti nan Lòt Lang

Anpil non kreyòl soti nan fransè, men yo gen prononsyasyon ak òtograf ki diferan. Gen kèk non ki soti nan lang afriken, anglè, espayòl tou:

• lalin (fransè: la lune)
• tanbou (afriken)
• biskèt (anglè: biscuit)
• plato (espayòl: plato)

Definisyon Pwonon

Pwonon se mo ki sèvi pou ranplase yon non oubyen yon fraz non nan yon fraz. Yo pèmèt nou evite repete non yo. An kreyòl, pwonon yo divize an plizyè tip: pwonon pèsonèl, pwonon demònstratif, pwonon entèrogatif, pwonon relatif, ak pwonon endefini.

Pwonon Pèsonèl

Pwonon pèsonèl yo designe moun oubyen bagay nan yon fraz. Yo gen fòm sengilye ak pliryèl, epi yo pa gen jan gramatikal (maskilen/feminen) konsa yo pa chanje fòm.

Remak: "Nou" kapab sèvi pou 1è pèsòn pliryèl (we) oubyen 2è pèsòn pliryèl (you all). "Li" kapab designe yon gason, yon fi, oubyen yon bagay.

Egzanp:

• Mwen renmen li. (I love him/her/it.)
• Ou konn li? (Do you know him/her/it?)
• Li pa vle wè m. (He/She/It doesn’t want to see me.)
• Nou pral kay nou. (We are going to our house.)
• Yo pa konn kò yo. (They don’t know themselves.)

Pwonon Posesif

Pwonon posesif yo montre posedè. Yo vin anvan non yo oubyen sèvi kòm pwonon nan fraz.

Egzanp:

• Sa a se pa m. (This is mine.)
• Kote liv ou? (Where is your book?)
• Machin sa a pa l. (This car is his/hers.)

Pwonon Demònstratif

Pwonon demònstratif yo designe yon bagay oubyen yon moun preske oubyen lwen. Yo toujou vin ak yon non oubyen sèvi kòm pwonon.

Egzanp:

• Sa a se yon bel kay. (This is a beautiful house.)
• Sa yo se liv mwen. (These are my books.)

Pwonon Entèrogatif

Pwonon entèrogatif yo sèvi pou poze kesyon. Yo genyen "ki" ak "kilèsk".

Egzanp:

• Ki moun ki te vini? (Who came?)
• Kisa ou vle? (What do you want?)
• Kilèsk ou renmen? (Which one do you like?)

Pwonon Relatif

Pwonon relatif yo konekte yon fraz relatif ak yon non oubyen yon pwonon. Yo sèvi pou desann non yo.

Egzanp:

• Liv ki nan kabann an se pa m. (The book that is in the bag is mine.)
• Moun yo m ap pale a konn li. (The people I’m talking to know him.)

Pwonon Endefini

Pwonon endefini yo designe moun oubyen bagay san espesifye ki sa yo ye.

Egzanp:

• Yon moun te rele ou. (Someone called you.)
• Nenpòt ki moun ka vini. (Anyone can come.)
• Pa gen okenn bagay la. (There is nothing here.)

Pwonon Resipwòk

Pwonon resipwòk yo montre yon aksyon ki fèt ant de oubyen plis moun oubyen bagay.

Egzanp:

• Yo pale ak yon lòt. (They talk to each other.)
• Nou ede yon lòt. (We help each other.)

Pwonon Enpèsonel

Pwonon enpèsonel yo sèvi pou designe yon bagay oubyen yon ide san espesifye ki sa ye. Yo toujou vin ak yon vèb.

Egzanp:

• Genyen anpil moun la. (There are many people there.)
• Pa gen okenn la. (There is none here.)

Definisyon Vèb

Vèb yo se mo ki eksprime aksyon, etat, oubyen pwoses. An kreyòl, vèb yo pa gen konjigasyon pou pèsòn oubyen nonb, epi yo pa chanje fòm pou tan oubyen mod. Tan ak aspe yo montre ak makè tan (te, ap, a, tap) ak lòt vèb ede (auxiliary verbs).

Egzanp vèb bazik:

• manje (to eat)
• ale (to go)
• konn (to know)
• vini (to come)

Fòmasyon Vèb

Anpil vèb kreyòl fòme soti nan fransè, men yo gen prononsyasyon ak òtograf ki diferan. Gen kèk vèb ki soti nan lang afriken, anglè, espayòl tou. Vèb yo ka fòme ak sifiks oubyen konvèsyon:

• Vèb soti nan non: tanbou → tanbouye (to drum)
• Vèb soti nan adjektif: malad → malad (to be sick)
• Vèb soti nan lòt lang: chita (fransè: s’asseoir), kouri (fransè: courir)

Tan Vèb

An kreyòl, tan yo montre ak makè tan devan vèb bazik la. Pa gen chanjman nan fòm vèb bazik la.

Aspe ak Mod

Aspe yo montre si aksyon an fini oubyen nan pwogrè. Mod yo montre si aksyon an sèten, posib, oubyen obligatwa.

Vèb Ed (Auxiliary Verbs)

Vèb ed yo ede fòme tan ak mod. Yo pa gen lòt sans pa yo. Genyen vèb ed prensipal yo:

Vèb Mod

Vèb mod yo eksprime kapasite, posibilite, permisyòn, oubyen obligasyon. Yo sèvi ak vèb bazik la.

Vwa Pasif

Vwa pasif yo fòme ak vèb "sibi" (to suffer) ak patisip pase a. Aksyonè a montre ak "pa" oubyen "nan men".

Egzanp:

• Machin nan sibi kondwi pa li. (The car is driven by him.)
• Kay la te sibi brile nan men yo. (The house was burned by them.)

Enperatif

Enperatif yo fòme ak vèb bazik la, san makè tan. Pou 1è pèsòn pliryèl, nou itilize "ann" oubyen "an nou".

Vèb Konpoze (Phrasal Verbs)

Gen kèk vèb ki fòme ak yon vèb ak yon prepozisyon oubyen yon advèb. Yo gen yon sans espesyal.

Negasyon

Negasyon yo fòme ak "pa" devan vèb ed oubyen vèb bazik la.

Kesyon

Kesyon yo fòme ak entonasyon oubyen ak "èske". Si gen yon vèb ed, li vin anvan sijè a.